Làm gì để người chạy xe công nghệ, bán vé số, thợ xây có lương hưu?

Bộ Nội vụ đang xây dựng dự luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội và đã có nhiều đề xuất bổ sung các trường hợp tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. 

Nhiều lao động thiếu "lưới an sinh"

Cụ thể dự thảo đề xuất nhiều đối tượng tham gia như người có thu nhập từ hoạt động cung ứng dịch vụ vận chuyển, giao nhận, bán hàng (kể cả người bán vé số dạo của các công ty xổ số, đại lý xổ số), môi giới, kết nối giao dịch thông qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ… 

Tính đến nay, còn khoảng 4 năm để đạt mục tiêu bao phủ bảo hiểm xã hội (theo nghị quyết 28, đến năm 2030 đạt khoảng 60% lực lượng lao động). 

Trong khi nhóm có thu nhập từ cung ứng dịch vụ, vận chuyển, giao nhận, bán hàng online, môi giới thông qua nền tảng số là loại hình lao động mới gắn với công nghệ ngày càng phát triển trong thời gian tới.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS Nhạc Phan Linh - Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Mặt trận (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) - cho hay sau 7 năm triển khai Bộ luật Lao động 2019, thị trường lao động có chuyển biến tích cực song lao động phi chính thức như tài xế công nghệ, giao hàng vẫn đối mặt nhiều khoảng trống pháp lý. 

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê (cũ), giai đoạn 2020 - 2025, quy mô nhóm này duy trì ở mức 33-35 triệu người. Đến quý 4-2025, cả nước có khoảng 33,1 triệu lao động phi chính thức, tương đương 62,4% tổng số người đang làm việc. 

Điều này cho thấy xu hướng "phi chính thức hóa" chưa thể đảo ngược trong ngắn hạn.

Theo TS Nhạc Phan Linh, do không được tham gia bảo hiểm thất nghiệp, nhóm này gần như "trắng tay" khi mất nguồn thu nhập. 

Thu nhập của lao động khu vực thành thị (khoảng 10,5 triệu đồng), cao gấp 1,23 lần khu vực nông thôn (nơi tập trung 2/3 lượng lao động phi chính thức), làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng an sinh.

Chông chênh phận "đối tác"

Về quy định, Bộ luật Lao động 2019 đã xác định người lao động làm việc cho người sử dụng lao động theo thỏa thuận, được trả lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát. Song việc chứng minh "sự quản lý, điều hành, giám sát" với lao động phi chính thức rất khó khăn. 

Ví dụ, doanh nghiệp có thể "lách luật" bằng khái niệm "đối tác", "hợp đồng hợp tác kinh doanh", hoặc "hợp đồng dịch vụ" khiến người lao động mất đi quyền được bảo vệ. 

Tiêu chí "quản lý" chưa quy định rõ mức can thiệp của thuật toán vào điều hành lao động có là "quản lý" hay không. Điều này khiến cơ quan thanh tra khó áp chế tài nếu doanh nghiệp phủ nhận tư cách người sử dụng lao động.

Luật hiện hành cũng chưa có cơ chế kiểm soát "giờ làm việc tối đa" với nhóm không có hợp đồng, dẫn tới các tài xế công nghệ, giao hàng, thợ xây tự do thường phải làm 10 - 12 tiếng/ngày để bù đắp thu nhập thấp. 

Bộ luật Lao động 2019 cũng chưa quy định trách nhiệm của các bên trung gian như ứng dụng (app) đặt xe, chủ thầu phụ trong trang bị bảo hộ, huấn luyện an toàn và cơ chế kiểm tra, giám sát, hỗ trợ tài chính còn yếu. 

Nếu xảy ra tai nạn lao động, người lao động thường phải tự trả phí điều trị. 

Cạnh đó, chúng ta thiếu cơ chế cho các nghiệp đoàn tự do hoặc hội nghề nghiệp có quyền thương lượng các điều kiện lao động chung như khung giá cước tối thiểu, phí hỗ trợ xăng xe… 

Đồng thời lao động phi chính thức hầu như đứng ngoài hệ thống công đoàn, thiếu cơ chế đối thoại định kỳ với doanh nghiệp…

Hướng tới người bán vé số, chạy xe công nghệ có lương hưu

Người lao động tự do như bán vé số, tài xế xe công nghệ cần được chăm sóc y tế, có trợ cấp thất nghiệp và sau này về già có lương hưu là mục tiêu phải hướng tới.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, luật sư Trần Ngọc Thích - luật sư điều hành Công ty Luật Thích và các cộng sự (TP.HCM) - cho rằng nên bổ sung đối tượng như tài xế công nghệ vào diện đóng bảo hiểm bắt buộc bởi đa số họ là lao động phổ thông, làm việc liên tục trong điều kiện có rủi ro tai nạn giao thông cao và ảnh hưởng lớn đến sức khỏe. 

"Họ cần lưới an sinh xã hội bảo vệ, đặc biệt là bảo hiểm tai nạn lao động và hưu trí, tử tuất và bảo hiểm y tế", ông Thích nêu.

Theo luật sư, với lao động tại công trường, các nhà thầu/nhà thầu phụ xây dựng chỉ ký hợp đồng khoán việc (dạng hợp đồng dịch vụ theo Bộ luật Dân sự) và không tham gia bảo hiểm cho đối tượng này. 

Song người lao động làm ở môi trường dễ xảy ra tai nạn lao động, ảnh hưởng lớn tới sức khỏe, khả năng thất nghiệp cao do tính chất dự án… 

Ngoài ra ông Thích đề xuất cần quy định người làm việc theo hợp đồng thử việc từ 1 tháng trở lên thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm bắt buộc. 

Do lao động trong thời gian thử việc theo hợp đồng không tham gia bảo hiểm bắt buộc, và chủ sử dụng lao động có nghĩa vụ thanh toán phần bảo hiểm thuộc trách nhiệm của họ vào lương cho người lao động.

Chuyên gia lưu ý rằng khi tăng độ bao phủ bảo hiểm bắt buộc, chi phí doanh nghiệp sẽ tăng đáng kể, do vậy Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ, chia sẻ về thuế, tín dụng cho doanh nghiệp, cũng như thủ tục hành chính trực tuyến, thuận tiện, đơn giản, theo hướng hậu kiểm, nhằm giảm chi phí không chính thức cho doanh nghiệp.

Đề xuất tài xế công nghệ, bán hàng online, lao động tại công trường xây dựng đóng bảo hiểm bắt buộc

Bộ Tài chính và Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM tiếp tục đề xuất bổ sung tài xế công nghệ, bán hàng online, lao động tại công trường vào diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc.