Đây là diễn biến mới nhất trong cuộc thương lượng giằng co đã kéo dài hơn một tháng qua, và đã hơn hai tháng rưỡi từ khi Mỹ và Israel mở cuộc tấn công Iran.

Hạt nhân và áp lực từ Trung Quốc

Khi lệnh ngừng bắn có dấu hiệu rạn nứt, Tổng thống Mỹ bày tỏ sự tức giận trước các yêu cầu từ Tehran, trong lúc máy bay không người lái (drone) tiếp tục tấn công các quốc gia vùng Vịnh và Israel cảnh báo cuộc chiến "chưa kết thúc".

Hãng thông tấn Iran Tasnim, dẫn một nguồn tin am hiểu, cho biết vào tối 10-5 rằng văn bản đề xuất của Iran cho các cuộc đàm phán nhấn mạnh sự cần thiết phải dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ, chấm dứt việc Mỹ phong tỏa hải quân ở eo biển Hormuz, ngừng ngay lập tức "các hành động gây hấn", và bảo đảm không để bất kỳ cuộc tấn công nào tái diễn nhằm vào Iran.

Một tuần trước, Mỹ đã đưa ra đề xuất hòa bình được cho là gồm 14 điểm nhằm mở lại Hormuz và thiết lập khuôn khổ cho đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân của Iran.

Các điều kiện của Mỹ được cho là bao gồm Iran tạm ngừng làm giàu uranium trong tối đa 20 năm; chuyển ra nước ngoài, có thể là sang Mỹ, lượng uranium làm giàu cao (HEU) của Iran; và tháo dỡ các cơ sở hạt nhân ở nước này.

Báo Mỹ Wall Street Journal cho biết đề xuất phản hồi của Iran đưa ra thời gian tạm ngừng ngắn hơn, xuất khẩu một phần kho HEU và pha loãng phần còn lại, đồng thời từ chối tháo dỡ các cơ sở.

Như nhiều lần trước kể từ khi lệnh ngừng bắn được tuyên bố vào đầu tháng 4, ông Trump đe dọa các cuộc tấn công của Mỹ vào Iran có thể được nối lại. Ông nói Mỹ có thể "tiến vào thêm hai tuần nữa và đánh mọi mục tiêu. Chúng tôi có những mục tiêu nhất định mà chúng tôi muốn, và có lẽ đã hoàn thành khoảng 70% trong số đó, nhưng chúng tôi còn các mục tiêu khác mà có thể đánh trúng".

Tuy nhiên, áp lực để đạt được một thỏa thuận hòa bình, hay ít ra là duy trì lệnh ngừng bắn hiện giờ, với Mỹ cũng là không nhỏ, khi ông Trump dự kiến sẽ thăm Trung Quốc trong tuần này. Là khách hàng nhập khẩu dầu mỏ lớn từ Iran và các nước vùng Vịnh, Bắc Kinh đang thúc đẩy chấm dứt xung đột và mở lại eo biển Hormuz một cách lâu dài.

Hai vấn đề then chốt ở trung tâm bất kỳ cuộc đàm phán tương lai nào giữa Mỹ và Iran là việc xử lý 440kg HEU của Iran được làm giàu tới độ tinh khiết 60%, gần mức dùng cho vũ khí; và việc đình chỉ làm giàu uranium.

Trong một cuộc phỏng vấn trên truyền thông nhà nước Iran vào tối 9-5, chuẩn tướng Iran Akrami Nia nói các lực lượng Iran đang ở "trạng thái sẵn sàng chiến đấu" để bảo vệ kho dự trữ hạt nhân. "Chúng tôi đã xem xét khả năng họ có thể đánh cắp [HEU] thông qua các chiến dịch thâm nhập hoặc đổ bộ bằng trực thăng", ông Nia nói.

Báo chí Mỹ nói ông Trump đã nghe giới chỉ huy quân sự trình bày các phương án nhằm chiếm giữ HEU, nhưng nhiều chuyên gia cảnh báo một chiến dịch như vậy sẽ đòi hỏi số lượng lớn binh lính, kéo dài nhiều tuần, và hết sức rủi ro. Ngày 9-5, Tổng thống Nga Vladimir Putin nhắc lại rằng đề xuất của Matxcơva về tiếp nhận uranium làm giàu từ Iran để hỗ trợ đàm phán "vẫn còn hiệu lực".

Vấn đề eo biển

Tất cả những điều này diễn ra trong bối cảnh lệnh ngừng bắn do Pakistan làm trung gian, có hiệu lực từ ngày 8-4, xuất hiện nhiều dấu hiệu căng thẳng mới.

UAE và Kuwait ngày 10-5 đã báo cáo các vụ xâm nhập không phận bằng drone, và một cuộc tấn công như vậy gây ra một đám cháy nhỏ trên một con tàu ngoài khơi Qatar. Một cuộc tấn công bằng drone khác được báo cáo ở một trại của lực lượng người Kurd gần Erbil, đông bắc Iraq.

Ngoài ra, vấn đề cấp bách nhất với nhiều nước khu vực - mở lại eo biển Hormuz - vẫn chưa thấy dấu hiệu được cải thiện sau khi cả Mỹ và Iran đều tìm cách khẳng định quyền kiểm soát của họ với tuyến hàng hải huyết mạch này.

Ngày 4-5, ông Trump phát động Chiến dịch Tự do, được cho là nhằm mở đường ra khỏi vịnh Ba Tư cho hàng trăm con tàu mắc kẹt bởi chiến tranh, nhưng rồi chiến dịch bị hủy bỏ chỉ sau 36 giờ và chỉ có hai tàu treo cờ Mỹ đi qua. Saudi Arabia đã từ chối cho phép lực lượng Mỹ sử dụng căn cứ và không phận của họ cho chiến dịch này.

Tehran trong khi đó khẳng định tất cả các tàu đi qua eo biển phải phối hợp với lực lượng vũ trang của họ và trả khoản phí 2 triệu đô la.

Hôm 10-5, truyền thông nhà nước Iran đưa tin một tàu treo cờ Panama đi Brazil đã được phép qua eo biển. Quân đội Mỹ vẫn duy trì phong tỏa các cảng của Iran kể từ ngày 13-4 và nói đã buộc 61 tàu thương mại quay đầu và "vô hiệu hóa" bốn chiếc khác.

Xuất hiện thêm vệt dầu loang gần đảo Kharg, Iran bác nghi vấn rò rỉ dầu

Thêm một vệt dầu loang vừa được phát hiện gần đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu thô quan trọng nhất của Iran, với diện tích ước tính 12 - 20km².