Giáo dục địa phương, nội dung bắt buộc của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã thực hiện nhiều năm qua. Tuy nhiên sau khi thực hiện sáp nhập địa giới hành chính, việc rà soát, điều chỉnh và biên soạn lại tài liệu này có một vài nơi còn trở ngại và đang được tiếp tục cập nhật.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS TRẦN MINH HƯỜNG - Phó giám đốc Công ty cổ phần dịch vụ xuất bản giáo dục Gia Định (Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam) và từng tham gia biên soạn, tư vấn nhiều bộ tài liệu giáo dục địa phương - nói hầu hết các địa phương mới chưa nơi nào hoàn thành việc rà soát, biên soạn này.

Qua việc học môn này không chỉ góp phần khơi dậy, bồi dưỡng tình yêu quê hương, đất nước mà còn cần giúp các em hiểu hơn về định hướng nghề nghiệp để có ý thức trách nhiệm xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.

TS TRẦN MINH HƯỜNG

Cân nhắc chọn nội dung mang tính đại diện

* Việc điều chỉnh tài liệu giáo dục địa phương sau khi chúng ta có đơn vị hành chính mới đã được thực hiện ra sao, thưa ông?

- Trong chương trình, đây là nội dung duy nhất không có chương trình môn học do Bộ GD-ĐT ban hành mà được giao quyền cho các địa phương xây dựng, phát triển chương trình và biên soạn tài liệu dạy học. 

Trước ngày 1-7-2025, các địa phương đã biên soạn, thẩm định xong tài liệu giáo dục địa phương từ lớp 1-12. Nhưng sau ngày này nhiều địa phương đã và đang tiến hành biên soạn lại tài liệu giáo dục địa phương cho phù hợp tình hình mới.

Đa số địa phương biên soạn, điều chỉnh theo hướng vẫn giữ mạch nội dung, điều chỉnh, bổ sung, thay thế nội dung cho phù hợp với đơn vị hành chính mới. Điều này để có thể đáp ứng yêu cầu dạy học hiện nay. 

Nhưng tôi quan sát và thấy chưa có địa phương mới nào hoàn thành việc rà soát, biên soạn. Tức là tài liệu ấy đã được biên soạn, rà soát điều chỉnh xong nội dung, được UBND cấp tỉnh phê duyệt và in ấn, phát hành đến tay giáo viên và học sinh thì chưa.

* Ông cho rằng nút thắt, nếu có, đang là ở khâu nào?

- Việc cần đương nhiên là cập nhật, điều chỉnh lại địa giới hành chính, tên xã, phường, bản đồ địa lý, cơ cấu dân cư và các số liệu về kinh tế, xã hội khác vì liên quan đến từng chủ đề, bài học trong tài liệu.

Trước đây tài liệu được biên soạn theo mạch nội dung về lịch sử, văn hóa, địa lý, kinh tế, biến đổi khí hậu, hướng nghiệp... của từng địa phương. Sau sáp nhập cần điều chỉnh cho phù hợp cũng như cân đối nội dung để đảm bảo tính đại diện, điển hình cho địa phương mới nên cũng mất nhiều thời gian.

Chẳng hạn chủ đề "món ngon quê em" trong tài liệu lớp 1 của TP.HCM chỉ giới thiệu vài ba món quen thuộc của TP.HCM như bánh mì, gỏi cuốn, bánh tráng trộn... Nhưng tài liệu giáo dục địa phương TP.HCM mới cùng chủ đề này cần giảm của TP.HCM cũ để giới thiệu thêm như món nem Lái Thiêu (Bình Dương cũ), bánh hỏi An Nhứt (Bà Rịa - Vũng Tàu cũ)...

Tương tự, chủ đề lễ hội cũng cần giới thiệu khoảng ba lễ hội truyền thống của ba địa phương. Tài liệu cần đảm bảo tính vùng miền mới, còn những nội dung khác sẽ do giáo viên từng địa bàn cụ thể phát triển thêm.

Nên có giáo viên chuyên trách

* Ông cho rằng việc thiết kế tài liệu này khi triển khai dạy thực tế có gì cần lưu ý?

- Cá nhân tôi cho rằng việc thiết kế tài liệu theo mạch nội dung bám theo môn học đã bộc lộ những hạn chế nhất định, gây khó khăn cho việc dạy và phân công dạy trong nhà trường. 

Nếu việc chỉnh lý chỉ mang tính cơ học, lắp ghép các chủ đề của một số địa phương lại với nhau sẽ không đảm bảo tính đại diện, theo logic khoa học sẽ làm cho nội dung giáo dục địa phương thiếu tính khoa học.

Theo tôi, trước hết các địa phương cần xây dựng chương trình khung hiện đại, phù hợp với địa phương mình về cả điều kiện kinh tế, văn hóa và chiến lược phát triển của địa phương đó. 

Chương trình khung phải được xây dựng trên nền tảng tri thức bản địa kết hợp với giáo dục đa văn hóa. Từ đó tài liệu nên được biên soạn theo hướng chủ đề tích hợp, tiếp cận theo hướng chuẩn đầu ra.

* Cùng với thiết kế tài liệu, ông đánh giá việc dạy môn này hiện thế nào?

- Việc bố trí nhiều giáo viên dạy môn học này hiện khá bất cập. Ví dụ tài liệu giáo dục địa phương lớp 7 có sáu chủ đề lịch sử, địa lý, ngữ văn, âm nhạc, mỹ thuật, văn hóa nên với 35 tiết trong năm học nhưng cần ít nhất năm người dạy.

Vấn đề đặt ra là cả năm giáo viên này đều kiểm tra, đánh giá trong khi hình thức kiểm tra, đánh giá của các môn khác nhau. Như âm nhạc, mỹ thuật đánh giá bằng nhận xét, trong khi ngữ văn, lịch sử, địa lý bằng điểm số. Trường hợp quy tất cả các chủ đề tương đương các môn học về một hình thức đánh giá duy nhất thì ai là người chịu trách nhiệm chính!

Do đó, tôi cho rằng cần thiết phải tổ chức phân công giáo viên dạy học chuyên trách. Nhất thiết phải tập huấn giáo viên thật kỹ, đặc biệt về phương pháp dạy học. 

Giáo viên cần hiểu sâu sắc thông điệp, ý nghĩa của các nội dung, bài học trong tài liệu, đồng thời được trang bị các phương pháp dạy học tích cực, kỹ năng tốt nhất để tổ chức dạy học một cách hiệu quả.

Gỡ khó cho chương trình giáo dục phổ thông mới

Hàng loạt khó khăn trong thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới đã được các nhà quản lý giáo dục, giáo viên nhiều trường THPT nêu ra tại hội thảo khoa học "Thực tiễn triển khai chương trình giáo dục phổ thông 2018 tại các trường THPT".