Hơn tuần nay, làng nhiếp ảnh chim hoang dã Việt Nam xôn xao với việc một số tay máy gạo cội như Sâm Thương, Vinh BLV, Tuấn Trần, Dũng Bana, Thuần Võ, Trần Bảo Hòa chụp được ảnh trĩ sao ở Bình Định (nay là Gia Lai).

Người thứ 7 chụp được trĩ sao, anh Hoàng Quân - một nhà thiết kế xây dựng, gửi đến Tuổi Trẻ Online câu chuyện về con chim quý này.

Ly kỳ săn ảnh trĩ sao ở Việt Nam

Năm 1871, nhà điểu học người Mỹ Daniel Giraud Elliot tình cờ thấy vài sợi lông đuôi dài kỳ lạ tại bảo tàng Paris. Ông nhận thấy đây có thể là lông đuôi của một loài chim trĩ chưa từng được mô tả trước đó.

Và cũng không ai biết chính xác con chim có những chiếc lông đuôi này trông như thế nào, hay sống ở đâu. Ông mô tả và đặt tên nó là Argus ocellatus, xếp nó vào chung nhóm với con trĩ lớn (Great argus), chỉ khác đặc điểm là có nhiều mắt tròn nhỏ trên lông đuôi (ocell - đốm hình con mắt).

Đến 10 năm sau, khi một vị tướng người Pháp là Commandant Rheinart mua được hai bộ da hoàn chỉnh và đem về Pháp thì ánh sáng về loài chim này dần được hé lộ. Từ hai bộ da đó, người ta nhận thấy đây là một loài đặc biệt, quá khác so với chi Argus nên tách nó thành một chi khác, lấy tên là Rheinardia và tên loài được công bố chính thức vào năm 1882 là Rheinardia ocellata. Ở Việt Nam, nó được gọi là trĩ sao.

Tôi biết tới trĩ sao hồi Thảo cầm viên Sài Gòn nuôi sinh sản thành công loài này từ năm 1996 và quyết định đổi logo thành hình trĩ sao để kỷ niệm thành công đó. Điều mà tôi không ngờ là sự quý hiếm đến mức khó tin của nó trong thiên nhiên.

Khoảng năm 2010, khi tìm hiểu sâu hơn về bộ trĩ, trong đó có trĩ sao, tôi và một nhóm nhỏ những người bạn nuôi bảo tồn đã dành nhiều thời gian đi, tìm, nói chuyện với cả người dân cũng như thợ rừng, thợ săn về loài này.

Theo vùng phân bố trên tài liệu, chúng tôi lặn lội hết các nhánh rừng và làng bản, từ Ea’sup, Ea’leo, Bạch Mã, Di Linh... để mong ghi nhận. Nhưng thời đó, đôi khi chúng tôi gặp được một xác chim bị giật bẫy treo khô khốc, đôi khi gặp vài chiếc lông đuôi treo trong nhà người đồng bào, hoặc nghe được tiếng kêu vang núi rừng của nó. Tất cả những điều đó cho thấy trĩ sao vẫn sống lẩn khuất trong rừng, chỉ là cơ hội ghi hình thì gần như bằng 0.

Năm 2020, trĩ sao tách làm 2 loài khác nhau, gồm trĩ sao Việt Nam (Rheinardia ocellata) và trĩ sao Malayan (Rheinardia nigrescens), trong đó trĩ sao Việt Nam được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered) trong Sách đỏ IUCN. Bởi Rheinardia ocellata không phân bố rộng, bao gồm ở cả Malaysia và các nước Đông Dương. Còn ở Malaysia là một loài khác hoàn toàn, với phần mào đậm màu, mỏ màu ngà chứ không phải màu hồng, và đốm trên lông cũng đậm hơn so với con ở Việt Nam.

Loài trĩ sao Việt Nam, lúc bấy giờ, được xác nhận chỉ phân bố dọc theo dãy Trường Sơn, ở cả Lào và Việt Nam. Tuy nhiên quần thể ở Lào gần như biến mất, còn ở Việt Nam thì thông tin ghi nhận được vẫn rất mơ hồ.

Với sự phân mảnh rõ rệt về vùng phân bố và tình trạng suy giảm nghiêm trọng do môi trường sống bị tàn phá, loài trĩ sao đang đứng trước nguy cơ biến mất khỏi tự nhiên. Trong 50 năm kể từ 1976, giai đoạn từ năm 2020 đến nay ghi nhận nhiều lần bắt gặp trĩ sao ngoài tự nhiên nhất. Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm loài này suy giảm nhanh nhất.

Theo các tiêu chí trong Sách đỏ, một loài được xếp vào nhóm Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered) khi suy giảm khoảng 90% số lượng trong vòng 10 năm. Trĩ sao hiện được đánh giá đang tiến gần ngưỡng này.

Phần lớn hình ảnh ghi nhận về loài trĩ sao hiện nay đến từ các chương trình nghiên cứu đa dạng sinh học, chủ yếu qua bẫy ảnh do các tổ chức phi chính phủ thực hiện.

Chính vì vậy, dọc theo sống lưng của dãy Trường Sơn, ở dải đất hẹp của miền Trung Việt Nam, tôi biết loài trĩ sao vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Nhưng cũng như những tiếng hú rợn người vào chiều tối của chúng, rơi vào hoang vu, rồi im bặt; hình ảnh những con trĩ sao ẩn hiện như những bóng ma của rừng già, lẩn khuất và không tài nào theo dấu được.

Thế rồi đến tháng 4-2026, một người anh trong đội chim của bọn tôi đăng một hình trĩ sao vào nhóm chat nội bộ.

Không thể tin được, tôi dụi mắt mấy lần. Vội nhắn cho anh ấy để hỏi thực hư thì anh cho tôi contact của một bạn tên Toàn ở khu vực miền Trung, người đã trực tiếp theo dõi và theo dấu con chim này suốt nhiều năm.

Tôi nhắn tin cho Toàn vào buổi tối cùng ngày, hỏi thực hư về việc tìm thấy, và ghi hình. Cậu ấy trả lời vào hôm sau, báo rằng không phải ai đăng ký đến xem thì cũng được đồng ý, phải kỹ lưỡng để bảo vệ chim.

Sau một lúc trao đổi và được "bảo lãnh", tôi được cậu ấy cho vào cuối danh sách... chờ, kèm lưu ý rằng nên đi thành nhóm hai người để tiết kiệm chi phí. Tại thời điểm đó, đã có hai người (đội 1) chụp được hình, hai người nữa (đội 2) đang ở hiện trường, đội số 3 đang chuẩn bị di chuyển từ TP.HCM. Tất cả những người tôi có thể tin tưởng và định rủ đi chung đều đã xuất hiện ở 3 đội kia; nên tôi bảo thôi được, tôi sẽ là đội số 4, đặc biệt chỉ có một người.

Đội số 3 có anh Thuần, một lão anh vui tính và nhiệt tình trong nhóm chim. Lão ấy bảo sẽ đi trước, rồi mới báo thông tin để ở nhà chuẩn bị. Và vù một cái, lão đi luôn vào rừng, tắt máy, mất liên lạc.

Tối hôm đó lão nhắn: Thua, không thấy nó xuất hiện, đội số 2 chỉ chụp được loạt ảnh vội vàng trong 10 giây và nó cũng biến mất luôn sau đó. Khá thất vọng, nhưng mọi người quyết định ở lại một hôm dự phòng.

Và hôm sau đội 3 chụp được nó thật.

Lúc gọi cho tôi, các đội dặn dò đủ điều: đem ống gì, tiêu cự làm sao, chụp như thế nào, kèm một số lời khuyên kiểu... "tâm linh": nhớ khấn xin thần rừng, nhớ không ăn gà, không ăn trứng trước khi đi.

Nghe có vẻ ổn, cũng không khó chuẩn bị nhưng sau đó Toàn nhắn riêng, bảo: "Anh đừng bay ngay, em sẽ đóng site ba ngày, để con trĩ thấy an toàn trở lại. Khi nào anh bay đến, mình mới xem nó có ra không".

Thế là tôi lại thấy bất an.

Chim rừng vốn khó đoán. Với một loài nhút nhát, chờ thêm ba ngày thì khả năng nó xuất hiện sẽ càng giảm xuống. Nhưng mà tôi vẫn có một niềm tin, vì đây là hy vọng lớn nhất tôi từng có với loài này.

Thế là tôi bay.

Sau khi tới sân bay Phù Cát, tôi bắt xe đến điểm hẹn - một vùng đồi núi chập chùng những cánh rừng nguyên sinh chạy dài ngút mắt. Toàn sắp xếp người đón và chở tôi đi sâu vào trong. Qua vài thôn của người đồng bào, qua trạm kiểm lâm, bọn tôi đến một bãi... chăn trâu. Đây là nơi người đồng bào làm ruộng lúa và thả gia súc. 

Toàn vẫy tay chào tôi từ một cái chòi nhỏ ngay giữa ruộng. Yên vị và hớp được một ngụm nước, cậu ấy bảo: Kia, anh em mình sẽ đi lên núi kia, đoạn hất hàm về một cánh rừng ken đặc những cây cao vút ở phía xa. "Đường dốc không em?", tôi hỏi. Cậu ấy bảo: "Đường không dài, nhưng khá dốc, anh cứ đi chậm, khoảng 10m ngừng lại nghỉ, không sao, mình có thời gian".

Bọn tôi thắp nhang xin phép rừng, rồi bắt đầu đi luôn. Mấy anh em bảo nhau, có thờ có thiêng, có kiêng có lành. 

Rồi bọn tôi leo. Hai cậu thanh niên, một đeo ba lô, một xách chân máy giúp nhưng tôi vẫn thở không ra hơi. Trời nắng, rừng nóng, ẩm cao, và việc vạch cây đi lên dốc với một đứa thừa cân như tôi chả khác gì cực hình.

Suốt quãng đường, tất cả mọi người phải giữ yên lặng, giao tiếp với nhau hoàn toàn bằng cách ra dấu, và lấy hơi để thở thì cũng phải nhẹ nhàng. Phải học cách đặt bàn chân xuống nền rừng khi bước để không gây ra quá nhiều tiếng động, ngay cả khi giẫm phải lá khô. Chính vì vậy, dù đường ngắn, nhưng cảm giác đi mãi đi mãi, đến lúc gần tắt thở, mới đến nơi.

Đó là một khoảng rừng rậm rạp nằm trên cao. Dân xem chim, nếu đã từng đi tìm loài này sẽ hiểu rằng sinh cảnh đặc trưng nơi nó sống, là những khoảng rừng rất rậm và rất tối tăm, ẩm độ cao quanh năm.

Nín thở... chờ trĩ sao

Giữa các mảng rừng rậm, nếu tinh ý sẽ thấy xuất hiện vài khoảng trống sạch sẽ bất thường, đó chính là nơi con trĩ sao trống đã dọn dẹp sẵn để có thể phô diễn phần múa - hót mời gọi bạn tình với chiếc đuôi quá khổ thường dài gần hai mét của nó.

Trĩ sao có tập tính làm tổ trên nền rừng như những loại trĩ hay gà khác, tuy nhiên tổ nó thường được xây ở các lùm cây mọc sát mép vực, vách đá dựng đứng, rất hiểm trở, để tránh thú săn mồi.

Mỗi tổ trĩ sao thường chỉ có 1-2 trứng và cũng chỉ có con mái đảm nhiệm phần ấp và nuôi con. Nên có thể thấy nếu con mái bị dính bẫy, hay bị bắt mất thì coi như mất cả một thế hệ trĩ sao ở khu vực đó; rất chậm hoặc gần như không khôi phục được.

Thêm nữa nếu rừng bị phá hủy từ phần nền, tức tất cả cây bụi biến mất, chỉ còn cây gỗ to thì trĩ sao cũng sẽ biến mất. Đó là lý do hiện nay số vùng rừng lõi, rừng nguyên sinh mà nó có thể sống, là rất ít. Và đó cũng là lý do số lượng loài bị sụt giảm nghiêm trọng trong chỉ hai thập kỷ nay.

Chỗ bọn tôi nấp, là một khoảnh nhỏ xíu, quấn khoanh dày bằng mấy lớp lưới đen và phủ cây ngụy trang. Bên trong chỉ vừa đủ cho hai người ngồi, và rất khó xoay trở. 

Chỗ này thấp hơn so với nền rừng bên trên, nên máy ảnh sau khi gắn vào vị trí sẽ cao hơn tay với. Nhưng chúng tôi không bấm nút chụp được vì nếu với tay lên bấm thì hoặc sẽ gây tiếng động khiến chim bỏ chạy, hoặc là nó sẽ thấy bóng dáng bàn tay sau lớp lưới, và cũng bỏ chạy. 

Cách hiệu quả nhất là ngồi bên trong chỗ ngụy trang nhưng vẫn mặc thêm đồ ngụy trang, không được xịt thuốc muỗi, không được đập muỗi, không được... thở mạnh. Điều khiển máy ảnh từ dây bấm mềm, hoặc thiết bị di động giấu bên dưới. Đây cũng là những điểm chủ chốt mà các đội đi trước đã dặn. 

Tôi chuẩn bị hết các thứ và ngồi yên đợi từ 15h30. Rừng sâu yên ắng một cách kỳ lạ, không có chim gì khác đi ngang, chỉ có tiếng ve và mấy con sóc chạy qua chạy lại. Nhân ngồi với tôi, còn Toàn thì đi xuống núi chờ kết quả. 

Khoảng 16h hơn, có tiếng loạt xoạt từ các lùm cây quanh chỗ tôi ngồi. Đó là dấu hiệu con trĩ sao đã đến khu vực, và bắt đầu đi quanh lãnh thổ để dò xét. Dựa theo tiếng động ngoài kia, có thể cảm nhận rõ nó di chuyển từ đâu đến đâu. Bọn tôi ngồi yên, nín thở, không khí ngột ngạt vô cùng, căng thẳng như dây đàn.

16h45, trời sụp tối. Bỗng dưng những con sóc trong khu vực hoảng sợ, bỏ chạy đâu mất. Dấu hiệu rõ ràng của việc con trĩ sao đã đến rất, rất gần.

Và rồi, nó bước ra, từ trong lùm cây dày đặc. Một dáng vẻ đầy uy quyền. Nó đây rồi! Rheinardia ocellata! Trĩ sao! Chiếc đuôi lộng lẫy dài đến gần hai mét, lặng lẽ lướt ngang khoảng rừng, không để lại tiếng động, không một động tác thừa. Nó dừng lại dò xét, sau đó nhặt nhạnh vài trái cây hay côn trùng gì trên nền rừng, rồi cứ thế biến mất vào bóng tối.

Như vậy thôi, chưa đầy 5 phút. Tất cả mong đợi của tôi, của chuyến đi, của nhiều năm nhiều năm về trước nữa, đã được đền đáp trong cái khoảnh khắc nghẹt thở đó, khi mà "bóng ma" của rừng già xuất hiện, và biến mất, chỉ vừa đủ để ghi được mấy tấm hình.

Và tôi nghĩ, như vậy là quá hoàn hảo rồi.

Ngắm chà vá chân nâu, tê tê, trĩ sao,... quý hiếm ở Việt Nam qua bẫy ảnh

Nhiều cá thể, động vật rừng thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp như chà vá chân nâu, tê tê, trĩ sao... được phát hiện thông qua hoạt động bẫy ảnh tại các khu rừng của Việt Nam.