Ngày 16-4, khép lại các hoạt động tại thủ đô Bắc Kinh, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam lên tàu cao tốc đến TP Nam Ninh (Quảng Tây).

Đây là điều hiếm thấy trong các chuyến công du nước ngoài của lãnh đạo Việt Nam, đồng thời gợi mở nhiều suy nghĩ về triển vọng hợp tác hạ tầng giao thông giữa hai nước, mà trọng tâm là đường sắt.

Quyết tâm cao từ hai phía

Trong khuôn khổ chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc từ ngày 14 đến 17-4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã hội đàm và hội kiến với các lãnh đạo cao nhất của Trung Quốc vào ngày 15-4 gồm Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình; Thủ tướng Lý Cường và Ủy viên trưởng Nhân đại toàn quốc Triệu Lạc Tế.

Điểm đáng chú ý là đường sắt nổi lên như một trong những vấn đề hợp tác thực chất, được nhắc đến trong mọi cuộc gặp.

Tại cuộc hội đàm giữa hai Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, lãnh đạo hai nước nhất trí tập trung nguồn lực nâng tầm kết nối hạ tầng chiến lược, "ưu tiên cao nhất cho hợp tác đường sắt", bao gồm triển khai ba tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn kết nối hai nước: Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, Hà Nội - Lạng Sơn, và Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái.

Cuộc hội kiến với Thủ tướng Lý Cường đi vào khía cạnh thực chất hơn: thúc đẩy liên kết kinh tế bền vững, đột phá về kết nối hạ tầng chiến lược và mở rộng kết nối đường sắt với các nước Trung Á và châu Âu.

Việt Nam đề nghị Trung Quốc cung cấp vốn vay, đào tạo nguồn nhân lực và chuyển giao công nghệ để Việt Nam làm chủ công tác vận hành, bảo trì, sửa chữa các loại hình đường sắt điện khí hóa; đồng thời nhân rộng mô hình cửa khẩu thông minh và triển khai đồng bộ khu hợp tác kinh tế qua biên giới.

Cuộc gặp với Ủy viên trưởng Triệu Lạc Tế tập trung vào khía cạnh giám sát và bảo đảm tiến độ triển khai. Ông Triệu Lạc Tế khẳng định sẽ tích cực chia sẻ kinh nghiệm lập pháp, giám sát, cùng thúc đẩy kết nối chiến lược phát triển giữa hai nước.

Giới quan sát nhận định những hoạt động trên thể hiện quyết tâm chính trị cao từ cả hai phía - đặc biệt khi ngay trước chuyến thăm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã trực tiếp khảo sát tại ga Đồng Đăng - điểm đầu phía Việt Nam của một trong ba tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn kết nối với Trung Quốc.

Lĩnh vực hợp tác thiết thực

Tiến sĩ Hoàng Huệ Anh, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Trung Quốc thuộc Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương (Viện hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), chia sẻ với Tuổi Trẻ: "Tôi thực sự cảm thấy ngạc nhiên và khâm phục Tổng Bí thư, Chủ tịch nước vì đã chọn tàu cao tốc để di chuyển từ Bắc Kinh tới Nam Ninh.

Mặc dù tàu cao tốc của Trung Quốc rất nhanh, rất hiện đại, nhưng khi đi từ Bắc xuống Nam ở một đất nước có diện tích lớn như Trung Quốc, thời gian ngồi tàu nhanh nhất là 10 tiếng.

Dù lịch trình bận rộn, việc ưu tiên thời gian để khảo sát tàu cao tốc cho thấy Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dành sự quan tâm cao nhất cho kết nối đường sắt Việt - Trung và phát triển hệ thống đường sắt tại Việt Nam trong thời gian tới".

Là người từng học tập và làm việc nhiều năm tại Trung Quốc, bà Huệ Anh nhận định đây là "lĩnh vực hợp tác thiết thực, thúc đẩy giao lưu con người và thương mại, giúp giải quyết tình trạng thông quan hàng hóa ùn tắc kéo dài - đặc biệt sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và hội nhập quốc tế cho các địa phương biên giới Việt Nam - Trung Quốc".

Giáo sư Triệu Vệ Hoa, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu quan hệ Trung Quốc và các nước láng giềng thuộc Đại học Phúc Đán (Trung Quốc), cho rằng đường sắt là hình ảnh thu nhỏ của việc tăng cường kết nối chiến lược giữa hai nước.

Từ trải nghiệm cá nhân khi ở Việt Nam, ông nhận thấy kết nối giữa hai nước - cả "kết nối cứng" về hạ tầng lẫn "kết nối mềm" trong đời sống - đã trở nên thuận tiện và gần gũi hơn rõ rệt, mang lại lợi ích thiết thực mà người dân cả hai bên đều có thể cảm nhận hàng ngày.

Một minh chứng cụ thể là cửa khẩu Đông Hưng - cửa khẩu quốc tế loại 1 duy nhất của Trung Quốc kết nối cả đường biển lẫn đường bộ với các nước ASEAN - nhờ xây dựng cửa khẩu thông minh đã đảm bảo hàng nông sản tươi sống Việt Nam thông quan thông suốt.

Tầm nhìn xa hơn nhờ đường sắt

Tiến sĩ Nguyễn Tăng Nghị, Trưởng khoa lịch sử và quan hệ quốc tế Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM), nhận định đây là hợp tác cùng có lợi, có thể trở thành "động cơ" quan trọng thúc đẩy hợp tác kinh tế - thương mại hai chiều.

Cụ thể, khi tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng hoàn thành sẽ tạo hành lang đường sắt từ Vân Nam qua Lào Cai, về Hà Nội và ra cửa ngõ cảng Hải Phòng - một "đường ống" logistics hai chiều giúp hàng Việt đi sâu vào các thị trường tiêu thụ lớn của Trung Quốc, trong khi hàng Trung Quốc có thêm kênh ra biển qua hệ thống cảng phía Bắc Việt Nam.

Song tầm nhìn của Việt Nam còn vươn xa hơn. Tháng 5-2025, trong chuyến thăm Kazakhstan - quốc gia xem đường sắt là tài sản chiến lược và kiểm soát một trong những tuyến vận tải quan trọng từ Á sang Âu - hợp tác đường sắt cũng được đề cập nhiều lần.

Đại sứ Kazakhstan tại Việt Nam khi đó bày tỏ đặc biệt quan tâm đến dự án Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, vì khi hoàn thành, Việt Nam và Kazakhstan có thể tận dụng "tuyến hành lang giữa" để đưa hàng Việt vào châu Âu.

Đại sứ Kanat Tumysh khẳng định: "Kazakhstan sẵn sàng dành khoảng 100 - 200ha đất để xây dựng các trung tâm logistics phục vụ hợp tác với Việt Nam".

Trước đó, năm 2024, trong chuyến thăm Mông Cổ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhận được cam kết ủng hộ Việt Nam tham gia Hiệp định vận tải đường bộ quốc tế ba bên Nga - Mông Cổ - Trung Quốc (đã ký năm 2016).

Đường sắt Việt Nam: tham vọng kết nối đến năm 2050

Từ 7 tuyến hiện hữu đến mạng lưới 25 tuyến với hơn 6.300km vào năm 2050, Việt Nam đang định hình lại toàn bộ hệ thống đường sắt quốc gia với trọng tâm là các tuyến tốc độ cao và ba hành lang kết nối trực tiếp với Trung Quốc.

Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng ban hành năm 2021 xác định đến năm 2030 Việt Nam duy trì 7 tuyến hiện có (tổng chiều dài khoảng 2.440km) và đầu tư thêm 9 tuyến mới với tổng chiều dài 2.362km.

Đến năm 2050, mạng lưới đường sắt quốc gia sẽ mở rộng lên 25 tuyến, đạt tổng chiều dài 6.354km. Về kết nối quốc tế, quy hoạch xác định mạng đường sắt Việt Nam kết nối xuyên Á, kết nối Á - Âu thông qua đường sắt Trung Quốc tại cửa khẩu Hữu Nghị và Lào Cai; kết nối đường sắt ASEAN qua Lào (tại Mụ Giạ, Lao Bảo) và qua Campuchia (tại Lộc Ninh).

Chín tuyến mới - những hành lang trọng yếu

Trong số các tuyến đường sắt mới được quy hoạch đến năm 2030, nổi bật nhất là tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam từ Hà Nội đến TP.HCM, dài khoảng 1.545km, đường đôi khổ 1.435mm.

Các tuyến quan trọng khác gồm Hà Nội - Hải Phòng (khoảng 102km, thuộc tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng), TP.HCM - Cần Thơ (khoảng 174km, từ ga An Bình đến ga Cái Răng), Biên Hòa - Vũng Tàu (khoảng 84km), TP.HCM - Lộc Ninh (khoảng 128km, từ ga Dĩ An đến cửa khẩu Hoa Lư) và Vũng Áng - Tân Ấp - Mụ Giạ (khoảng 103km, từ cảng Vũng Áng, Hà Tĩnh đến biên giới Việt - Lào).

Tháng 10-2025, Thủ tướng ban hành quyết định điều chỉnh quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, cập nhật tên, quy mô và lộ trình đầu tư tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, đồng thời bổ sung tuyến Hà Nội - Quảng Ninh.

Quyết định cũng điều chỉnh hai tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và TP.HCM - Lộc Ninh; điều chỉnh lộ trình đầu tư ba tuyến Hà Nội - Đồng Đăng, Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái và Tháp Chàm - Đà Lạt.

Về kết nối quốc tế, quy hoạch bổ sung đường sắt nối Trung Quốc tại cửa khẩu Móng Cái và kết nối Campuchia tại cửa khẩu Mộc Bài qua tuyến TP.HCM - Tây Ninh.

Ba hành lang đường sắt nối với Trung Quốc

Đáng chú ý nhất trong quy hoạch là ba tuyến đường sắt kết nối Việt Nam với Trung Quốc tại khu vực phía Bắc.

Tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng dài khoảng 391km, khổ 1.435mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế 160km/h với tàu khách và 120km/h với tàu hàng. Tuyến chạy từ điểm nối ray biên giới Việt - Trung tại Lào Cai đến cảng Lạch Huyện (TP Hải Phòng).

Tuyến đã được khởi công đường nối với các ga từ ngày 19-12-2025. Hiện Bộ Xây dựng đang giao Ban Quản lý dự án đường sắt hoàn thành lựa chọn nhà thầu khảo sát, lập thiết kế kỹ thuật trong tháng 4-2026.

Chủ đầu tư đã hoàn tất lựa chọn sơ bộ một trong ba đơn vị tư vấn do phía Trung Quốc giới thiệu và dự kiến ký kết hợp đồng với liên danh tư vấn Trung Quốc - Việt Nam trong tháng 4-2026.

Tuyến Hà Nội - Đồng Đăng dài khoảng 146,92km trong lãnh thổ Việt Nam, chạy từ ga Bằng Tường Đông (trên tuyến tốc độ cao Nam Ninh - Bằng Tường của Trung Quốc) đến ga Gia Lâm (Hà Nội).

Tuyến khai thác hỗn hợp hành khách và hàng hóa, tốc độ thiết kế 160km/h (đoạn qua biên giới khoảng 80km/h).

Tuyến Móng Cái - Hạ Long - Hải Phòng dài khoảng 174,92km, từ ga Đông Hưng (trên tuyến Phòng Thành Cảng - Đông Hưng của Trung Quốc) đến ga Nam Hải Phòng - nơi kết nối với tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng mới.

Tuyến có tốc độ thiết kế 160km/h, với dự phòng nâng lên 200km/h (đoạn qua biên giới khoảng 120km/h).

Thủ tướng dự lễ khởi công dự án tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh

Sáng 12-4, tại Quảng Ninh, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã dự lễ khởi công xây dựng tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh.