Dù vậy, cho tới nay, tuy luật có quy định nội dung trên giấy xác nhận khuyết tật, quy chuẩn vẫn đang mỗi nơi mỗi khác, đôi khi gây chuyện dở khóc dở cười.

Một ví dụ với anh Hoàng, một người khiếm thính, khi làm thủ tục ưu tiên cho người khuyết tật, anh xuất trình giấy xác nhận khuyết tật đầy đủ, nhưng trên giấy lại không có ảnh. Nhân viên nghi ngờ anh dùng giấy giả nên yêu cầu anh xuất trình thêm cả căn cước công dân.

Những tình huống dở khóc dở cười tại các điểm tham quan, dịch vụ công cộng, hay thậm chí trong các giao dịch hành chính như vậy không hiếm, cho thấy giấy xác nhận khuyết tật ở nhiều nơi cấp bị thiếu tính nhận diện và tiện dụng.

Luật quy định rõ nội dung, nhưng ‘quên’ quy định hình thức

Luật Người khuyết tật năm 2010 dành hẳn Chương II (từ Điều 15 đến Điều 20) quy định về việc xác nhận khuyết tật. Cụ thể, Điều 19 nêu rõ giấy xác nhận khuyết tật phải có các nội dung cơ bản như: Thông tin nhân thân (họ tên, ngày sinh, giới tính), nơi cư trú, dạng khuyết tật, mức độ khuyết tật. Đây là những yếu tố cốt lõi để làm căn cứ hưởng chính sách.

Tuy nhiên, luật lại không quy định về các yếu tố hình thức, nên kích thước giấy xác nhận khuyết tật mỗi tỉnh, thành, thậm chí là phường, xã hiện nay lại một dạng khác nhau, chất liệu cũng đủ màu bằng bìa xanh, đỏ, trắng...

Ảnh nhận diện trên giấy có nơi yêu cầu, có nơi không yêu cầu. Yếu tố bảo mật, chống giả rất thấp.

Khoảng trống này dẫn đến một thực tế là một loại giấy tờ pháp lý nhưng lại thiếu tính chuẩn hóa tối thiểu của một công cụ nhận diện.

Trình giấy xong bị nghi giả mạo

Khi giấy xác nhận khuyết tật không có ảnh, không có yếu tố nhận diện rõ ràng, việc kiểm tra trở nên khó khăn. Nhân viên dịch vụ buộc phải đặt câu hỏi: "Liệu người sử dụng có đúng là người được cấp giấy?".

Từ đó phát sinh yêu cầu xuất trình thêm căn cước công dân, thậm chí là tranh cãi, giải thích mất thời gian và đã có trường hợp bị từ chối quyền lợi vì nghi ngờ.

Ở góc độ quản lý dịch vụ, phản ứng này dễ hiểu nhằm tránh gian lận. Nhưng ở góc độ người khuyết tật, đó lại là một trải nghiệm bị tổn thương và thiếu tôn trọng.

Đáng chú ý, nhiều người khuyết tật thừa nhận họ không mang theo giấy xác nhận khuyết tật vì đa số giấy xác nhận khuyết tật kích thước lớn khổ 12x15cm (thậm chí là 15x20cm) nên không vừa ví. Chất liệu bìa rất dễ hỏng khi liên tục phải mang theo, gây bất tiện khi sử dụng thường xuyên.

Điều này khiến đôi khi một giấy tờ quan trọng trở nên… "có cũng như không".

Bài học từ thẻ xe buýt miễn phí tại Hà Nội

Một ví dụ đáng chú ý đến từ chính sách giao thông công cộng tại Hà Nội, đó là thẻ xe buýt miễn phí dành cho người khuyết tật được thiết kế nhỏ gọn (kích thước tương đương thẻ ATM), có ảnh nhận diện, có mã số cá nhân và được làm bằng chất liệu nhựa bền.

Không chỉ vậy, từ cuối năm 2024, thành phố đã quyết định bỏ thời hạn sử dụng thẻ đối với người khuyết tật, người cao tuổi và người có công - một cải cách mang tính nhân văn và giảm thủ tục hành chính đáng kể.

Tại Hà Nội, thực tế cho thấy nhiều người khuyết tật sử dụng thẻ xe buýt miễn phí như một công cụ thay thế giấy xác nhận khuyết tật trong các tình huống cần xác nhận. Điều này đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Vì sao một loại thẻ dịch vụ lại được thiết kế tối ưu hơn cả giấy tờ pháp lý gốc?

Góc nhìn quốc tế: Từ xác nhận y tế đến bảo đảm quyền xã hội

Theo Công ước Liên hợp quốc về quyền của người khuyết tật (CRPD), người khuyết tật được nhìn nhận không chỉ qua khiếm khuyết cơ thể, mà còn qua sự tương tác với các rào cản xã hội.

Điều này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng: mọi công cụ hành chính liên quan đến người khuyết tật phải hướng tới việc giảm rào cản, không tạo thêm rào cản.

Trong khi đó, cách tiếp cận hiện nay của Việt Nam vẫn thiên về xác nhận tình trạng y tế, chưa chú trọng đầy đủ đến tính thuận tiện và khả năng sử dụng trong đời sống xã hội.

Giấy xác nhận khuyết tật nếu không được thiết kế phù hợp có thể vô tình trở thành một "rào cản mềm". Vấn đề chuẩn hóa không chỉ nằm ở kỹ thuật, mà là phục vụ cho quyền con người.

Một giấy xác nhận khuyết tật hiệu quả cần đáp ứng đồng thời các tiêu chí:

• Nhận diện rõ ràng: có ảnh, thông tin định danh

• Bền vững: chất liệu phù hợp với sử dụng lâu dài

• Tiện dụng: kích thước nhỏ gọn, dễ mang theo

• Thống nhất: áp dụng trên toàn quốc

• Tôn trọng: sử dụng ngôn ngữ chuẩn mực, không kỳ thị

Ngoài ra, trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, cần hướng tới:

• Tích hợp giấy xác nhận khuyết tật vào cơ sở dữ liệu dân cư

• Liên thông với căn cước công dân

• Cho phép xác thực điện tử khi cần thiết

Đề xuất một số định hướng cho giấy xác nhận khuyết tật:

Ban hành chuẩn quốc gia về giấy xác nhận khuyết tật

• Kích thước thống nhất (đề xuất 8cm x 5cm)

• Bắt buộc có ảnh

• Chất liệu nhựa cứng

• Tích hợp định danh cá nhân

• Sử dụng mã số định danh để đồng bộ dữ liệu

• Chuẩn hóa ngôn ngữ mô tả khuyết tật, loại bỏ các thuật ngữ mang tính kỳ thị, dân dã

• Xem xét thời hạn sử dụng linh hoạt, đối với khuyết tật vĩnh viễn, có thể cấp thẻ không thời hạn

• Đẩy mạnh số hóa:

Phát triển phiên bản điện tử của giấy xác nhận khuyết tật

Kết nối với các hệ thống dịch vụ công

Đồng bộ hóa giấy xác nhận khuyết tật không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là bước đi cần thiết để chuyển từ tư duy "quản lý đối tượng" sang "phục vụ công dân", ở đây là những công dân dễ bị tổn thương.

Tác giả Nhật Nam (Trần Quốc Nam):

Người sáng lập và quản lý diễn đàn: Tiếng nói người khuyết tật Việt Nam (Vietnam's speak up disability forum - VSDF).

• Nguyên Ủy viên thường trực Hội Người khuyết tật Hà Nội (từ 2010-2013).

• Được vinh danh là 1 trong 20 người khuyết tật tiêu biểu của cả nước năm 2012.

• Được tuyên dương là người khuyết tật tiêu biểu của cả nước tại Hội nghị biểu dương người khuyết tật, trẻ mồ côi, người bảo trợ tiêu biểu toàn quốc lần thứ VI.

• Được đào tạo giảng dạy về khuyết tật và hòa nhập khuyết tật tại Bangkok (Thái Lan)...

Giám đốc khiếm thị giúp hàng trăm trẻ khuyết tật: Đừng kỳ thị, hãy giúp công cụ!

Là một người khiếm thị sáng lập Trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập, giúp đỡ hàng trăm trẻ khuyết tật, ông Đặng Ngọc Duy tha thiết mong có sách giáo khoa, máy tính và phần mềm... cho người khuyết tật.