Từ nhiều năm nay, câu chuyện của khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương thường được diễn giải qua lăng kính của cuộc cạnh tranh mang tính nhị phân giữa Trung Quốc và Mỹ, mà trong đó vai trò của các quốc gia trung cường (cường quốc tầm trung) hay bị bỏ qua.

Tuy nhiên, bài phát biểu của Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore vào tối 29-5 đã cung cấp một góc nhìn mới từ vai trò quan trọng của các nước trung cường đối với sự ổn định và phát triển của khu vực trong bối cảnh thế giới tồn tại nhiều bất ổn.

Sự tự tin của Việt Nam

Nhìn tổng thể có thể nói bài diễn văn thể hiện một Việt Nam không còn ở vị thế thụ động, "chọn phe" hay "né tránh" các vấn đề nhạy cảm mà thể hiện sự tự tin, chủ động định hình chương trình nghị sự quốc tế.

Trước hết bài phát biểu không né tránh mà thể hiện thái độ nhìn thẳng vào sự thật, gọi tên trực diện các thách thức toàn cầu. 

Nhà lãnh đạo Việt Nam đã gọi tên ba cuộc khủng hoảng nền tảng đang diễn ra đồng thời và tác động lẫn nhau trên toàn cầu. Đó là: khủng hoảng trật tự quốc tế, khủng hoảng mô hình phát triển và khủng hoảng lòng tin chiến lược. 

Cách tiếp cận này thể hiện vị thế Việt Nam như một quốc gia có tầm nhìn toàn cầu và mang tính hệ thống quốc tế chứ không chỉ giới hạn trong lợi ích cục bộ.

Bài diễn văn cũng thể hiện rõ nét thực tế nghiệt ngã của nền chính trị toàn cầu khi từ "khủng hoảng" được nhắc lại 19 lần. 

Quan trọng hơn, bài phát biểu thể hiện sự tỉnh táo chiến lược và nhìn thẳng vào thực tế của chính trị cường quyền (great power politics) trên thế giới. 

Sự trỗi dậy của cường quyền đẩy các nước vừa và nhỏ vào tình thế đối mặt với sức ép chọn phe, sự cưỡng ép về kinh tế, công nghệ, tài chính và an ninh.

Nhà lãnh đạo Việt Nam cũng chỉ ra ba cuộc khủng hoảng này không ở đâu xa mà đang hội tụ rõ nét nhất tại châu Á - Thái Bình Dương. 

Khu vực này vừa là trung tâm tăng trưởng năng động vừa là chiến trường cạnh tranh chiến lược gay gắt, nơi các tuyến hàng hải huyết mạch, chuỗi cung ứng, hạ tầng số và tuyến cáp dữ liệu ngầm đang đối mặt với rủi ro phân mảnh và trở thành không gian phô diễn sức mạnh.

Cạnh tranh có trách nhiệm

Một trong những luận điểm quan trọng nhất của bài phát biểu là góc nhìn biện chứng về cạnh tranh nước lớn. Việt Nam không nhìn nhận cạnh tranh là một điều hoàn toàn tiêu cực.

Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh cạnh tranh là một đặc điểm tất yếu của quan hệ quốc tế. Một cuộc cạnh tranh lành mạnh có thể mang lại động lực đa dạng hóa, thúc đẩy các bên tăng cường đầu tư, kết nối và mang lại nhiều lựa chọn phát triển cho các nước vừa và nhỏ.

Cạnh tranh sẽ tốt và lành mạnh nếu các bên hành xử một cách có trách nhiệm. Từ "cạnh tranh" xuất hiện 10 lần trong bài phát biểu được nhìn nhận như một thực tế khách quan, tất yếu nhưng cần được kiểm soát. Do đó, điểm cốt lõi là phải quản trị sự cạnh tranh đó trong khuôn khổ luật lệ.

Ngoài ra, cạnh tranh phải có giới hạn, minh bạch, có thể dự báo và không đẩy thế giới vào thảm cảnh chọn phe hay đối đầu khối. Các siêu cường có quyền gia tăng ảnh hưởng nhưng họ không có quyền chà đạp lên luật chơi chung và lợi ích chính đáng của quốc gia khác.

Vai trò hạt nhân của ASEAN

Để hiện thực hóa triết lý cạnh tranh có trách nhiệm này, bài phát biểu đặt vai trò Trung tâm của ASEAN (ASEAN Centrality) như một cấu trúc đối thoại và cân bằng của khu vực.

Thông điệp đưa ra vô cùng thẳng thắn và thực tế: vai trò Trung tâm của ASEAN không tự nhiên mà có và cũng không tự duy trì. ASEAN chỉ có thể giữ vững vị thế đó bằng sự đoàn kết, tự chủ chiến lược và đặc biệt là năng lực kiến tạo chương trình nghị sự chung. 

Mọi sáng kiến của các nước lớn đều được hoan nghênh nếu minh bạch, tôn trọng luật pháp quốc tế nhưng tuyệt đối không được làm suy yếu ASEAN hay biến Đông Nam Á thành không gian đối đầu giữa các khối.

Bài diễn văn nhấn mạnh: "Điều khu vực mong muốn không phải là sự hiện diện hay vắng mặt thuần túy của bất kỳ nước lớn nào mà là một cam kết có trách nhiệm". 

Việt Nam khẳng định sẵn sàng hợp tác chặt chẽ với Philippines trên cương vị Chủ tịch ASEAN năm 2026 chính là minh chứng cho thấy các nước trung cường đang chủ động siết chặt tay nhau để bảo vệ cấu trúc an ninh bao trùm này.

Những từ khóa quan trọng

Điều quan trọng là bài phát biểu không chỉ là lời kêu gọi ngoại giao đơn thuần mà là một văn bản sắc bén, định nghĩa lại tư duy an ninh khu vực châu Á - Thái Bình Dương. 

Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Luật lệ chỉ có sức sống khi được thực thi nhất quán và chuyển hóa thành các cơ chế cụ thể như cảnh báo sớm, liên lạc khẩn cấp, xử lý sự cố, tự kiềm chế và hợp tác có thể kiểm chứng".

Nhà lãnh đạo Việt Nam lưu ý rằng trong khi các quốc gia tiếp tục nói về hợp tác thì môi trường chiến lược lại đang bị hủy hoại bởi tình trạng "thiếu thốn lòng tin, phân mảnh và cạnh tranh không kiểm soát". 

Khi luật pháp quốc tế bị coi nhẹ, việc chỉ nhắc đi nhắc lại các nguyên tắc suông sẽ trở nên vô ích và gây mất lòng tin đối với công chúng. 

Bài phát biểu đưa ra bước đột phá về mặt tư duy khi yêu cầu "vận hành thực chất" các công cụ pháp lý và chuyển hóa nguyên tắc thành các cơ chế hay phương tiện có thể kiểm chứng.

Ngoài ra, một từ khóa quan trọng của bài phát biểu chính là "kiến tạo", vốn được nhắc lại 8 lần. Điều này thể hiện sự chuyển dịch tư duy từ ứng phó bị động sang kiến tạo chủ động. 

Thay vì thụ động theo dõi động thái của các nước lớn, dự đoán rủi ro, tìm cách giảm thiểu tổn thất và xây dựng phương án thích nghi, Việt Nam cùng các nước trong khu vực chủ động đề xuất chương trình nghị sự, thiết kế các chuẩn tắc và xây dựng các cấu trúc an ninh bao trùm để gắn kết các nước lớn.

Đánh giá chiến lược, bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La 2026 đã tái định vị vị thế của các nước trung cường trong thế kỷ 21. 

Các nước lớn có thể có sức mạnh của vũ khí hiện đại và tài chính nhưng các nước trung cường và ASEAN có sức mạnh của luật pháp quốc tế, chuẩn tắc và sự đồng thuận bao trùm.

Tổng thư ký ASEAN Kao Kim Hourn cũng tái khẳng định quan điểm này khi nhấn mạnh trong bài phát biểu sáng 30-5: "Câu trả lời của ASEAN trước một thế giới ngày càng nhiều cạnh tranh không phải là co cụm lại mà là đoàn kết sâu sắc hơn, mở rộng quan hệ đối tác và dấn thân có chủ đích hơn vào những thách thức của thời đại".

Khi các nước trung cường tự tin bước lên nắm quyền định hình chương trình nghị sự, buộc các siêu cường phải lựa chọn giữa "cạnh tranh thiếu kiểm soát" và "cùng tồn tại có trách nhiệm", đó chính là lúc một trật tự thế giới đa cực, công bằng và tự cường được định hình vững chắc.

Bài phát biểu 19 lần nhắc về 'hòa bình' của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ở Đối thoại Shangri-La

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định quan điểm và truyền tải thông điệp của Việt Nam tại diễn đàn hàng đầu về an ninh khu vực, với 19 lần nhắc đến 'hòa bình'.